Polska jest krajem posiadającym dość znaczną i różnorodną bazę zasobową surowców mineralnych i bogate tradycje górnicze, sięgające czasów prehistorycznych. Te najstarsze przejawy wykorzystywania bogactw mineralnych dotyczą produkcji narzędzi kamiennych, stosowania pigmentów naturalnych np. na bazie hematytu, wydobywania glin dla celów ceramicznych, a także użycia materiałów ziemnych, a później kamiennych w budownictwie.
Długą tradycję, której początki sięgają I-II w. ma też hutnictwo żelaza, którego pierwszym centrum na ziemiach polskich był Staropolski Okręg Przemysłowy położony w Górach Świętokrzyskich. Już od XII w. datuje się wydobycie soli kamiennej. W 1253 roku powstała pierwsza w Europie podziemna kopalnia soli kamiennej w Wieliczce koło Krakowa, nieco później (1290 r.) podobna kopalnia w oddalonej o kilkanaście kilometrów Bochni. Obie czynne były nieprzerwanie do końcowych lat XX w., a obecnie wykorzystywane są jako obiekty muzealne i podziemne sanatoria.

 Od XIII w. w okolicach Olkusza koło Krakowa prowadzono wydobycie galeny, z której odzyskiwano srebro i ołów, zaś w na Dolnym Śląsku wydobywano złoto. Swoją długą, bo sięgającą również XIII w. historię, ma też wydobycie siarki rodzimej, z okolic Swoszowic koło Krakowa. Rozkwit eksploatacji złóż siarki rodzimej miał jednak miejsce dopiero w drugiej połowie XX w., po odkryciu jednych z największych na świecie złóż tej kopaliny w rejonie tarnobrzeskim.
Okres powojenny przyniósł kilka ważnych odkryć geologicznych, które można uznać za kamienie milowe polskiej geologii prospekcyjnej, a w konsekwencji i rozwoju górnictwa. Zestawiono je w tabeli 1.

Tab. 1. Kamienie milowe polskiej geologii prospekcyjnej i górnictwa w okresie XX wieku.

Obecnie, zgodnie z krajowym rejestrem zasobów, w Polsce znajduje się ponad 12000 rozpoznanych i udokumentowanych złóż 51 różnorodnych kopalin (tabela 2).

Tab. 2. Udokumentowane zasoby geologiczne bilansowe, przemysłowe (stan na 31.12.2008) i szacunkowy wskaźnik rezerw dla wybranych kopalin Polski *mld m3 ** ruda ***mln m3.

Wśród nich znajdują się złoża o różnej wielkości i znaczeniu, jednak największą grupę stanowią złoża  pospolicie występujących piasków i żwirów. W tabeli podano wielkość udokumentowanych zasobów wg stanu na 31.12.2008 r. według (Bilansu…, 2009). Odrębnie podano informacje o zasobach bilansowych i przemysłowych oraz tzw. wskaźnik rezerw zasobowych. Jego wielkość wskazuje na potencjał rezerw zasobowych złóż niezagospodarowanych, który charakteryzuje w sposób przybliżony stan udokumentowania złóż w Polsce w aspekcie wystarczalności zasobów rezerwowych (Nieć M., Radwanek-Bąk B., 2009). Wskaźnik ten oblicza się na podstawie przeliczeń wzajemnych relacji zasobów przemysłowych do całości udokumentowanych zasobów bilansowych w złożach zagospodarowanych. Z kolei dla oszacowania wystarczalności zasobów w złożach aktualnie eksploatowanych, zgodnie z udzielonymi koncesjami, wskaźnik wystarczalności obliczono w stosunku do zasobów operatywnych (Nieć M., Radwanek-Bąk B, 2010).

Oszacowanie bazy zasobowej i jej rezerw
 Oszacowanie bazy zasobowej i jej rezerw jest podstawowym warunkiem prowadzenia prognoz dotyczących rozwoju górnictwa. Oceniając ten element należy brać pod uwagę zarówno wielkość zasobów udokumentowanych złóż i perspektywy surowcowe, jakość kopalin oraz warunki geologiczno-górnicze ich występowania, jak i dostępność zasobów. Ten ostatni element nabiera coraz większego znaczenia w aspekcie rosnących konfl iktów planistycznych związanych z zagospodarowaniem przestrzennym terenów, a także ograniczeniami wynikającymi z konieczności ochrony przyrody ożywionej, krajobrazu i dziedzictwa kulturowego. Może on też w sposób zasadniczy zaważyć na ograniczeniu zasobów kopalin realnie możliwych do przyszłego zagospodarowania, a w konsekwencji wpłynąć na wyraźne zmniejszenie wystarczalności bazy zasobowej niektórych kopalin.

Uwarunkowania ekonomiczne i rynkowe
Drugą grupą czynników koniecznych do zdefi niowania są uwarunkowania ekonomiczne i rynkowe. Pod tym pojęciem należy rozumieć rozwój zapotrzebowania na poszczególne surowce mineralne zarówno na rynkach światowych, jak i w kraju, a co za tym idzie opłacalność prowadzenia wydobycia, zagospodarowywania nowych złóż i budowy nowych zakładów górniczych.

Kopaliny energetyczne
Na poziom wydobycia kopalin energetycznych, w szczególności węgla kamiennego i brunatnego oraz gazu ziemnego, duży wpływ będą mieć tendencje na rynkach światowych. W odniesieniu do węgla dominującą rolę będzie tu miało tempo wzrostu zapotrzebowania na te surowce w krajach azjatyckich, zwłaszcza w Chinach i Indiach. Węgiel kamienny, a zwłaszcza brunatny, pozostanie również ważnym surowcem energetycznym w kraju, a jego podaż ma i będzie miała zapewne jeszcze przez wiele lat decydujące znaczenie dla polskiej energetyki. W odniesieniu do węgla kamiennego poważnym zagrożeniem dla dalszego rozwoju tego sektora górnictwa są jego malejące zasoby w złożach aktualnie eksploatowanych. Ich wystarczalność przy obecnym poziomie wydobycia szacuje się zaledwie na kilkanaście lat. Konieczne jest więc pilne rozpoczęcie nowych inwestycji górniczych w tym zakresie – udostępnienie nowych złóż i budowa nowych kopalń. Wobec nierozwiązanego w pełni od lat problemu  restrukturyzacji górnictwa węglowego jest to obarczone dużą niepewnością.
W odniesieniu gazu ziemnego, którego Polska jest importerem, wobec konieczności dywersyfikacji źródeł energii przewiduje się stały wzrost wydobycia. W wieloletniej perspektywie pojawiają się coraz to nowe, niekonwencjonalne źródła pozyskania tego surowca – takie jak gaz w łupkach i gaz zamknięty. Przedmiotem szczególnego zainteresowania są łupki dolnopaleozoiczne (ordowik, sylur), szeroko rozprzestrzenione w utworach paleozoicznego podłoża platformy wschodnioeuropejskiej (na Pomorzu, Mazowszu, Podlasiu i Lubelszczyźnie), a także osady czerwonego spągowca na monoklinie przedsudeckiej (tzw. gaz zamknięty). Obecnie obszar naszego kraju stanowi najbardziej atrakcyjny w całej Europie rejon dla badań i poszukiwań gazu ziemnego w łupkach. Ich zasoby mogą być gigantyczne. Zakres koniecznych badań jest jednak bardzo szeroki, a dotyczy zarówno określenia parametrów geologiczno-górniczych górotworu, jak i geochemicznych łupków, a następnie nowatorskich rozwiązań  technologicznych przyszłego wydobycia.

Obecnie obszar naszego kraju stanowi najbardziej atrakcyjny w całej Europie rejon dla badań i poszukiwań gazu ziemnego w łupkach.

Rudy metali
Na rozwój wydobycia rud metali, w szczególności miedzi oraz cynku i ołowiu, decydujący wpływ będzie mieć koniunktura i ceny na rynkach światowych. Rozwój wydobycia rud metali w Polsce można rozpatrywać jednak tylko w ograniczonej perspektywie czasowej ze względu na wyczerpywanie się zasobów. Dotyczy to zwłaszcza złóż rud cynku i ołowiu, których wystarczalność zasobów czynnych kopalń szacuje się na co najwyżej 3 lata. I tu, podobnie jak w przypadku górnictwa węgla kamiennego, dla dalszej jego egzystencji konieczne jest udostępnienie nowego, rezerwowego złoża. Należy zaznaczyć, że rezerwy zasobowe rud Zn-Pb są znaczne, choć słabo rozpoznane (duży udział złóż rozpoznanych w kategorii C2), o czym świadczy stosunkowo wysoki wskaźnik rezerw. Możliwości udostępnienia najkorzystniejszych do zagospodarowania złóż rezerwowych w świetle ciągłych protestów społecznych są ograniczone. W przypadku rud miedzi wystarczalność ich zasobów w zagospodarowanych złożach przy obecnym poziomie wydobycia szacuje się na około 36 lat.

Kopaliny pospolite
Ważne znaczenie dla rozwoju przemysłu górniczego w Polsce mają złoża kopalin skalnych. Grupa ta obejmuje szereg różnych rodzajów kopalin, w większości zaliczanych do tzw. kopalin pospolitych. Są to: piaski i żwiry, surowce ceramiki budowlanej oraz skały zwięzłe, użytkowane w przemyśle materiałów budowlanych i drogowych, a także (wapienie i margle) w przemyśle cementowym i wapienniczym. Geologiczne zasoby większości z nich są duże. Ich cechą jest jednak nierównomierne rozmieszczenie w różnych regionach kraju, czego skutkiem bywa  lokalny ich deficyt.
Złoża kopalin skalnych występują w strefie przypowierzchniowej i są przeznaczone do eksploatacji odkrywkowej. Pociąga to za sobą różnorodne konfl ikty związane z zagospodarowaniem terenów nad tymi złożami. Na przestrzeni ostatnich kilkunastu lat obserwuje się drastyczny spadek dostępności terenów złożowych dla potrzeb przyszłej eksploatacji. Dotyczy to zarówno złóż rozpoznanych i udokumentowanych w przeszłości, a dotychczas jeszcze niezagospodarowanych, jak i obszarów perspektywicznych surowcowo. Jest to efektem postępującej szybko zabudowy terenu i rozwoju trwałej infrastruktury (komunikacyjnej, energetycznej i in.), którym towarzyszy presja inwestorów na atrakcyjne dla tych celów tereny.

Bariery rozwoju
Istniejące przepisy prawne dotyczące umieszczania złóż kopalin w planach zagospodarowania przestrzennego nie dają właściwej ochrony i zabezpieczenia dostępności złóż dla potrzeb eksploatacji. Ponadto istotnym ograniczeniem jest powiązanie własności złóż kopalin (w większości są to grunty prywatne), które znajdują się w strefie przypowierzchniowej z własnością nieruchomości gruntowej. Kolejnym zaś to, że decyzje dotyczące zagospodarowania terenu podejmowane są na szczeblu gminy i często uzależnione od lokalnych grup nacisku i spektakularnych interesów.
Innym źródłem konfliktów i ograniczeń dla rozwoju odkrywkowej eksploatacji są rosnące wymagania dotyczące ochrony przyrody ożywionej i krajobrazu. Wiadomym jest, że działalność górnicza (a eksploatacja odkrywkowa w sposób szczególny) powoduje przekształcenie rzeźby terenu i krajobrazu oraz oddziałuje na środowisko naturalne. Minimalizacja tych negatywnych wpływów jest już dziś standardem, a przedsiębiorcy górniczy zobowiązani są do wszechstronnych działań ograniczających lub rekompensujących oddziaływanie eksploatacji na środowisko i jej uciążliwość dla miejscowej ludności. Jednak wpływ ten często jest wyolbrzymiany, a restrykcje związane z ochroną przyrody niekiedy nieadekwatne w stosunku do skali istniejącej lub planowanej działalności wydobywczej. Ten tradycyjnie niekorzystny wizerunek negatywnych oddziaływań górnictwa utrwalił się w naszej mentalności, co sprzyja jego dalszej dyskryminacji  w porównaniu z innymi formami antropopresji, które mimo silnych oddziaływań na środowisko są bardziej akceptowane przez lokalne społeczności. Sprzyja temu brak dostatecznej edukacji społeczeństwa w zakresie problematyki surowcowej i rzetelnie przedstawionych informacji o rzeczywistych skutkach środowiskowych działalności wydobywczej, ich minimalizacji oraz promowaniu działań korzystnych, takich jak ochrona georóżnorodności, generowanie nowych siedlisk itp.

W tabeli 3 zestawiono syntetyczne informacje dotyczące głównych kierunków i barier rozwoju górnictwa  w Polsce.

Tab. 3. Syntetyczna ocena możliwości rozwoju polskiego górnictwa.

Przedstawiona prognoza jest natury ogólnej i dotyczy bazy zasobowej złóż już udokumentowanych, w niewielkim tylko stopniu odnosząc się do tzw. zasobów perspektywicznych. Ich ocena jest odrębnym, bardzo ważnym zagadnieniem, wymaga jednak aktualizacji, ponownego opracowania i zestawienia. Opracowanie takie, uwzględniające stan wiedzy geologicznej i udokumentowania zasobów na koniec 2008 r., przygotowane przez zespół pracowników Państwowej Służby Geologicznej, jest obecnie na ukończeniu i wkrótce powinno ukazać się drukiem. Uwzględnia ono liczne dane zgromadzone  w toku wieloletniego opracowywania edycji Mapy Geośrodowiskowej Polski w skali 1:50 000. Poprzednie opracowanie dotyczące oceny zasobów perspektywicznych kraju datuje się na początek lat 90. XX w (Zasoby..., 1993), wg stanu rozpoznania na 1990 r.

W ciągu ostatnich kilkunastu lat obserwuje się drastyczny spadek dostępności terenów złożowych kopalin skalnych dla potrzeb przyszłej eksploatacji.

Perspektywy
Jak więc w świetle bazy zasobowej i obecnych uwarunkowań środowiskowo planistycznych rysuje się przyszłość naszego górnictwa? Niezależnie od czynników rynkowych, jedyną rozsądną perspektywą jest prowadzenie tzw. ZRÓWNOWAŻONEGO GÓRNICTWA i ZRÓWNOWAŻONEJ GOSPODARKI ZASOBAMI SUROWCÓW MINERALNYCH, a więc wykonywanie działalności wydobywczej zgodnie z zasadami zrównoważonego rozwoju. Jego istotą jest przede wszystkim dbałość o stałe podnoszenie komfortu i warunków życia człowieka – zarówno jako jednostki, jak i całych społeczności. Zachowanie i dbałość o walory przyrodnicze środowiska jest jednym z jego istotnych elementów. Równie ważnym dla zabezpieczenia nie tyle komfortu, ale wręcz podstawowych potrzeb życiowych ludności, jest zapewnienie zabezpieczenia w surowce mineralne – zarówno te najważniejsze, strategiczne (surowce energetyczne czy kopaliny, których wydobycie stanowi ważne źródło gospodarki kraju), jak i w te wydawałoby się ogólnodostępne pospolite bogactwa mineralne, jak np. surowce ilaste ceramiki budowlanej, kruszywa budowlane i drogowe.
Konieczność zrównoważonej gospodarki zasobami kopalin odnosi się do wszystkich stadiów gospodarki złożami od etapu dokumentowania poprzez etap eksploatacji, a więc działalności górniczej, do przeróbki urobku i wykorzystania surowców finalnych, a następnie wtórnych.
W odniesieniu geologii złożowej i środowiskowej oznacza to:
• Opracowanie „przyjaznych środowisku” zasad zarządzania środowiskiem naturalnym na obszarach występowania i eksploatacji kopalin – strategii poszukiwania  rozwiązań kompromisowych, mądrego wykorzystania mechanizmu kompensacji przyrodniczej.
• Opracowanie kryteriów i zasad ochrony zasobów kopalin.
• Przeprowadzanie waloryzacji surowcowej złóż i ich odpowiedniej kwalifikacji w celu umieszczenia złóż w miejscowych planach zagospodarowania przestrzennego gmin (województw, kraju), wraz z odpowiednimi zapisami, umożliwiającymi stosowną i realną ich ochronę dla przyszłego wykorzystania gosp.
• Opracowanie planów gospodarki złożami i obszarami perspektywicznymi pod względem surowcowym, jako narzędzia do wspomagania decyzji w zakresie zarządzania zasobami środowiska i rozwiązywania sytuacji konfliktowych.
• Wykonywanie dokumentacji geologicznych złóż i projektów ich zagospodarowania z uwzględnieniem czynników środowiskowych.
• Opracowywanie niezbędnych raportów środowiskowych i ocen oddziaływania na środowisko planowanych inwestycji górniczych.
• Stałe przygotowanie i aktualizacja informacji geologicznej i środowiskowej, m.in.ewidencjonowanie złóż kopalin i obszarów perspektywicznych surowcowo oraz prowadzenie rejestru obszarów górniczych; opracowywanie seryjnych map geośrodowiskowych Polski w skali 1:50 000.
• Dbałość o wykorzystanie odpadów mineralnych  oraz zabezpieczenie odpadów niekwalifikujących się do zagospodarowania (m.in. rozwijanie badań w zakresie wykorzystania i utylizacji odpadów mineralnych).
• Tworzenie złóż antropogenicznych i ich promocja.

 Literatura
1. Bilans zasobów kopalin i wód podziemnych Polski. Stan na 31,12,2009. Państ. Inst. Geologiczny. Warszawa.
2. Nieć M., Radwanek-Bąk B., 2009 – Wykorzystanie złóż kopalin w Polsce a zagrożenia bezpieczeństwa surowcowego kraju. Przegl. Geol. 57, nr 7.
3. Nieć M., Radwanek-Bąk B., 2010 – Recent and future utilization of mineral deposits In Poland and threats to security of mineral raw material supply. AIMS Symposium. (w druku).

Autor:  Barbara Radwanek-Bąk
Państwowy Instytut Geologiczny – Państwowy Instytut Badawczy Oddział Karpacki, Kraków

Artykuł został opublikowany w magazynie "Surowce i Maszyny Budowlane" nr 3/2010